Beth yw gwaith cynghorau?
Mae etholwyr yn ethol cynghorwyr i ddefnyddio adnoddau cyhoeddus yn briodol ac yn deg yn ogystal â chynrychioli cymunedau a rhoi gwasanaethau beunyddiol dibynadwy. Nid yw cynghorwyr yn cael eu hethol i gynrychioli eu wardiau (neu adrannau etholiadol, erbyn hyn) a’u hetholwyr yn unig. Mae ganddyn nhw hefyd ddyletswyddau cyfreithiol i gadw golwg ar sut rheolir corff corfforaethol y cyngor a chynnal y safonau uchaf o ran llywodraethu, stiwardio a chyflawniad er lles y cyhoedd.
Mae byd llywodraeth leol effeithiol yn dibynnu ar ennill hyder y cyhoedd yn eu cynghorwyr a’u swyddogion. Mae cynnal safonau ymddwyn ac arwain o’r radd flaenaf yn ganolog er mwyn llywodraethu’n effeithiol. Dylai cynghorwyr a swyddogion arwain drwy ymddwyn mewn ffyrdd sy’n cynnal y safonau ymddwyn uchaf posibl. Mae llywodraethu da yn seiliedig ar fod yn agored, yn wrthrychol, yn ddidwyll, rhoi eraill yn gyntaf, gonestrwydd, atebolrwydd ac arweiniad. Nid oes modd llywodraethu’n effeithiol oni bai bod yr awdurdod lleol yn rhoi gweledigaeth i’w gymuned ac yn arwain drwy esiampl drwy ddod i benderfyniadau a phrosesau a chamau eraill.
Arwain y gymuned
Mae cynghorau yn rhan annatod o fywydau a dyfodol eu cymunedau ac maen nhw mewn sefyllfa unigryw i arwain cymunedau.
Mae arwain y gymuned yn golygu rhoi gweledigaeth i’r gymuned a chydweithio ag amrywiaeth o bartneriaid yn y sector cyhoeddus, y trydydd sector a’r sector preifat i wireddu’r weledigaeth. Yn y pen draw, maen nhw’n gwneud hyn drwy bartneriaethau, strategaethau y mae pawb yn cytuno arnyn nhw, cydweithio a rhannu adnoddau.
Mae gan gynghorau rym statudol i hyrwyddo lles economaidd, cymdeithasol ac amgylcheddol eu hardaloedd. Mynegir hyn drwy’r strategaeth gymunedol fel arfer. Mae’n ddyletswydd ar y cyngor i baratoi strategaeth gymunedol a ddylai ddod â phob partner ynghyd a rhoi gweledigaeth a chyfeiriad hirdymor i bob rhan o’r ardal leol. Mae’r cyngor hefyd yn paratoi nifer o strategaethau pwysig eraill gan gynnwys cynllun datblygu lleol, strategaeth ar gyfer plant a phobl ifainc yn ogystal â strategaeth iechyd a lles.
Cyfnodau caled
Mae rhai wedi disgrifio anawsterau ariannol y sector cyhoeddus yn sgîl y dirywaid economaidd fel y sefyllfa fwyaf argyfyngus ers y cyfnod yn dilyn yr Ail Ryfel Byd. Mae gan awdurdodau lleol lai o arian gan olygu y bydd hynny’n effeithio’n sylweddol ar wasanaethau a’r gweithlu o bosibl. Yn sgîl hyn, mae byd llywodraeth leol yn newid ei ddull gweithredu.
Mae Bwrdd Effeithlonrwydd ac Arloesedd gwladol, o dan lywyddiaeth y Gweinidog Materion Busnes ac Ariannol ac sy’n cynnwys cyrff a phartneriaid o bwys, yn arwain rhaglen sy’n blaenoriaethu’r camau i’w cymryd yn y sector cyhoeddus i gyflwyno manteision sylweddol.
Cyflwyno gwasanaethau lleol yn fwy effeithiol yw nod y rhaglen yn ogystal ag annog y rhai sy’n gweithio i gynghorau i ailystyried y ffordd maen nhw’n cyflwyno gwasanaethau.
Bydd hyn yn dibynnu ar sefydlu trefniadau cydweithio llawer cryfach ar draws sefydliadau a ffiniau gweinyddol yn ogystal ag ymhlith y cyhoedd.
Yn y lle cyntaf, bydd y rhaglen yn canolbwyntio ar:
- Gaffael a chomisiynu ar y cyd
- Technoleg gwybodaeth a chyfathrebu gwasanaethau cyhoeddus
- Rheoli asedau cenedlaethol
- Trawsnewid y busnes
- Ffyrdd newydd o gyflwyno gwasanaethau
- Datblygu gweithluoedd
- Arweiniad
Fel cynghorydd, bydd disgwyl i chi gadw mewn cof yr angen i newid y ffordd mae byd llywodraeth leol yn gweithredu a manteisio ar bob cyfle i wella, bod yn fwy effeithlon ac annog arloesedd.
Stiwardiaeth ariannol
Yn 2010-11, mae byd llywodraeth leol yn gyfrifol am £8.6 biliwn o arian cyhoeddus yng Nghymru. Mae hyn o gymharu â’r £6.1bn sy’n cael ei wario ar y GIG a’r ffaith mai £18bn1 yw cyfanswm yr arian cyhoeddus ar gyfer Cymru.
Daw’r rhan fwyaf o’r £7.5bn o refeniw ar gyfer byd llywodraeth leol drwy Gymorthdaliadau Cynnal Refeniw (RSG) Llywodraeth Cymru. Mae cymorthdaliadau penodol, cyfraddau busnes (Cyfraddau Busnes Annomestig Cenedlaethol), cymorthdaliadau penodol ac incwm a enillir e.e. ffioedd parcio, ffioedd canolfannau hamdden yn ategu’r rhain. Gwasanaethau addysg, gwasanaethau cymdeithasol a thai sy’n cael y rhan fwyaf o’r arian. Nid yw RSG y Llywodraeth Cymru wedi’i glustnodi na’i gorlannu. Felly, mae gan gynghorau dipyn o hyblygrwydd am sut i’w ddefnyddio i fodloni anghenion a blaenoriaethau lleol ac ym mha wasanaethau y dylen nhw fuddsoddi.
Gwariant cyfalaf yw gweddill yr £1.1bn sy’n cael ei wario ar fyd llywodraeth leol. Mae hyn yn cynnwys gwariant ar asedau fel adeiladau a cherbydau sydd eu hangen ar gynghorau i gyflwyno eu gwasanaethau. Unwaith eto, cymorthdaliadau Llywodraeth Cymru sy’n ariannu’r gwariant yma’n bennaf ac mae benthyca darbodus a derbynebau cyfalaf yn ei ategu. Mae’ rhain fwyaf o arian yn cael ei wario ar gymorthdaliadau adnewyddu cyfleusterau neu dai i bobl anabl yn ogystal ag ym meysydd tai ac addysg.
Mae cynghorau yn paratoi cynllun ariannol tymor canolig sy’n cyd-fynd â’u cynlluniau strategol corfforaethol eraill ac yn cysylltu â’u cynlluniau rheoli peryglon ac asedau. Pennir y gyllideb flynyddol ar sail y cynllun ariannol tymor canolig. Yn ogystal â phennu cynlluniau gwariant y cyngor ar gyfer y flwyddyn ganlynol, penderfynir hefyd ar gynnydd yn nhreth y cyngor yn ystod proses. Y cyngor cyfan sy’n pennu’r gyllideb flynyddol a’r cynnydd yn nhreth y cyngor ar sail cyngor ac argymhelliad y cabinet neu’r bwrdd gweithredu.
Er ei bod yn peri cryn ddadlau, dim ond 4.2% o drethi cenedlaethol y DG yw treth y cyngor a dim ond 20% o wariant cynghorau lleol y mae’n talu amdano yng Nghymru ar gyfartaledd. Mae treth y cyngor yn mynd tuag at dalu am heddweision a swyddogion tân yn ogystal ag amrywiaeth eang gwasanaethau’r cyngor. Os oes angen rhagor o arian ar y cyngor i’w wario, dim ond drwy dreth y cyngor y gall wneud hynny. Fodd bynnag, mae hyn yn arwain at gynnydd anghyfartal oherwydd byddai angen i dreth y cyngor godi 5% er mwyn cael 1% yn rhagor o gyllideb. Er enghraifft, ystyriwch gyngor gyda chyllideb o £100m sy’n cael £20m ohono drwy dreth y cyngor. Pe byddai angen £1m yn ychwanegol ar y cyngor, byddai’n gorfod cael gafael arno drwy dreth y cyngor. Er mai 1% yn unig o gyllideb y cyngor yw hyn, mae £1m yn 5% o’r £20m y mae treth y cyngor yn ei roi gan olygu y byddai biliau’n codi 5%.
Mae’r cyngor yn cael ei gynghori a’i gynorthwyo i reoli ei arian gan uwch-swyddog sy’n cael ei adnabod fel y Swyddog Adran 151. Y Trysorydd neu Gyfarwyddwr Ariannol y Cyngor yw’r swyddog yma gan amlaf ac mae ganddo’r cyfrifoldeb statudol dros ofalu bod yr holl faterion ariannol yn gywir. Rheolir y trafodion ariannol gan reoliadau ariannol y cyngor. Mae’r cyngor hefyd, yn ôl y gyfraith, yn gorfod mabwysiadu Strategaethau Rheoli Asedau’r Côd Arferion Cyfrifo yn ogystal â’r Côd Materion Ariannol (ar gyfer cyfrifo cyfalaf) lle mae’n rhaid dangos bod cynlluniau buddsoddi cyfalaf yn ddarbodus a bod modd eu fforddio.
Gweithio i gyngor
Cynghorau yw rhai o’r cyflogwyr lleol mwyaf yng Nghymru. Mae dros 150,000 o bobl yn gweithio ym myd llywodraeth leol yng Nghymru, sy’n 1 o bob 8 o’r boblogaeth sy’n gweithio. Mae llawer o’r gweithlu yn byw yn ffiniau’r cyngor.
Mae gan gynghorau gyfrifoldebau cyfreithiol cymhleth yn ogystal â dylestwydd gofal cyffredinol am eu lles a’u diogelwch. Disgwylir iddyn nhw lunio strategaethau ac arferion da er mwyn denu, cadw, hyfforddi a datblygu eu gweithlu a gofalu am eu hiechyd a’u lles. Mae disgwyl iddyn nhw hefyd gyfathrebu a chydweitho â nhw’n effeithiol gan gynnwys meithrin cysylltiadau agored ac adeiladol gyda’u cynrychiolwyr yn yr undebau llafur.
Ar y cyfan, mae cynghorau yn haeddu’r enw da sydd ganddyn nhw o fod yn gyflogwyr da. Mae cryn dipyn o dystiolaeth sy’n dangos bod y gweithlu’n cael ei reoli’n dda a’i wobrwyo’n deg (gan gynnwys yr elfennau gwerthfawr eraill o’u swyddi na ellir eu mesur). Maen nhw hefyd yn fwy brwdfrydig am eu gwaith ac yn cyflawni’n fwy effeithiol. Fodd bynnag, mae cynghorau’n wynebu talcen caled yn sgîl y sefyllfa economaidd sydd ohoni gan fod dros 50% o gyllideb yr awdurdod lleol yn cael ei wario ar y gweithwyr.
Gan fod gan y cyhoedd bob hawl i fynnu gwasanaethau cyhoeddus o’r radd flaenaf yng Nghymru, ochr yn ochr â’r ffaith fod yr esgid fach yn gwasgu i fyd llywodraeth leol, mae’n bwysig rheoli a gwerthfawrogi’r rhai sy’n gyfrifol am gyflwyno’r gwasanaethau yma.
Hyrwyddo cydraddoldeb
Mae diffyg cydraddoldeb yn peri costau economaidd a chymdeithasol sylweddol. Yn ôl ymchwil am y gyfradd bresennol, bydd y bwlch mewn cyflogau rhwng dynion a merched wedi cau erbyn 2085, bydd y bwlch o ran cyflogi gweithwyr o dras leiafrifol wedi cau erbyn 2105 ac ni chaiff y bwlch o ran cyflogi pobl anabl ei gau o gwbl yn ôl pob tebyg. Gall rhyw, oed, tras, anabledd, crefydd a chred, a chyfeiriadedd rhywiol fod yn feysydd lle ceir gwahaniaethu ac anfanteision.
Mae’n ddyletswydd gyfreithiol a moesol ar y cyngor i hyrwyddo cyfleoedd cyfartal ac ystyried yr anghenion amrywiol am wasanaethau lleol yn eu cymunedau. Rhaid i’r cyngor hyrwyddo cydraddoldeb gan ei fod yn darparu gwasanaethau, yn gorff democrataidd sy’n cynrychioli holl fuddiannau’r gymuned, yn gyflogwr o bwys ac yn arweinydd cymunedol.
Defnyddir Fframwaith Gwella Cydraddoldeb WLGA i ystyried materion cydraddoldeb yn llawn wrth gynllunio prosiectau, rheoli peryglon, asesu cyflawniad a pharatoi newidiadau.
Datblygu cynaladwy
Mae cynaladwyedd yn golygu dod i benderfyniadau na fydd yn effeithio ar allu cenedlaethau’r dyfodol i fyw’n iach. Mae hefyd yn golygu ystyried y tymor hir wrth baratoi a chyflwyno yn hytrach na chanolbwyntio ar fanteision byr-dymor. Ar hyn o bryd yng Nghymru, rydyn ni’n cyfrannu’n helaeth at y newid yn yr hinsawdd gan fod angen 2.7 planed arnon ni yn lle un i gynnal yr adnoddau rydyn ni’n eu defnyddio.
Mae dyletswydd gyfreithiol unigryw ar bob corff statudol yng Nghymru, gan gynnwys cynghorau, i hyrwyddo datblygu cynaladwy. Mae cyfyngiadau amgylcheddol wedi’u pennu y mae’n rhaid i gynghorau a dinasyddion gadw atyn nhw ym mhob maes. Felly, er mwyn i fyd llywodraeth leol fod yn gynaladwy, dylai baratoi ar gyfer ffyniant yn lle cyfoeth. Dylai hefyd gynnig gwasanaethau ac adnoddau lleol cynaladwy yn ogystal â deall bod angen byw o fewn ffiniau amgylcheddolmae gan bob corff statudol gan gynnwys cynghorau ddyletswydd statudol unigryw i hyrwyddo datblygu cynaladwy.
Mae modd defnyddio datblygu cynaladwy i wella penderfyniadau a gwasanaethau cynghorau. Dyma hanfod y syniad:
- gofalu bod pobl yn well eu byd a hybu cyfiawnder cymdeithasol a chydraddoldeb;
- ystyried effeithiau'r hyn rydyn ni ei wneud ar genedlaethau'r dyfodol;
- diogelu a gwella ardaloedd gwledig a threfol trwy ddysgu i fyw yn ôl meini prawf amgylcheddol.
Mae rôl bwysig i'r awdurdodau lleol o ran cynnal yr economi a'r amgylchedd yn ogystal â datblygu cadernid ymhlith eu cymunedau. Mae modd cryfhau gallu cymunedau lleol i ymdopi â newidiadau cymdeithasol, economaidd ac amgylcheddol y dyfodol trwy ystyried datblygu cynaladwy yn y meysydd isod:
- Cynllunio'n strategol a gweithio trwy bartneriaethau
- Rheoli arian ac adnoddau
- Cynnig gwasanaethau
- Rheoli risgiau
Trwy ddefnyddio eu hadnoddau cyfunol ar gyfer datblygu cynaladwy, gall yr awdurdodau lleol a'u partneriaid hybu'r economi a chryfhau cymunedau yn eu hardaloedd yn ogystal a gwella'r amgylchedd lleol a byd-eang fel ei gilydd.
Gwella iechyd
Mae iechyd yn ymwneud â mwy na rhestri aros a rhagnodion. Mae amryw ffactorau'n effeithio ar iechyd gan gynnwys yr amgylchedd, yr economi, natur trefi a ffyrdd o fyw. Mae rôl i gynghorau lleol a'u partneriaid o ran lleddfu neu wella pob un o'r ffactorau hynny.
Mae pob un o wasanaethau'r awdurdodau lleol yn effeithio ar iechyd a lles cymunedau ac unigolion. Mae mwy a mwy o bobl yn ystyried awdurdodau lleol yn asiantaethau gwella iechyd yn eu rhinwedd eu hunain.
Prif fframwaith gweithgareddau gwella iechyd cymunedau yw'r strategaethau lleol ar gyfer iechyd, gofal cymdeithasol a lles. Mae'r strategaethau statudol hynny'n galluogi'r awdurdod lleol a'r bwrdd iechyd lleol i amlinellu ar y cyd sut byddan nhw'n gwella iechyd a lles pobl yr ardal.
Gwella cyflawniad y cyngor
Mae pob cyngor yn ceisio cyflawni’r safonau uchaf posibl wrth gyflwyno gwasanaethau i fodloni anghenion a dyheadau cymunedau lleol. Felly, mae cynghorau yn ceisio gwella eu gwasanaethau bob amser.
Mae Mesur Llywodraeth Leol (Cymru) 2009 yn cynnwys ‘Rhaglen Gwella Cymru’ i gynghorau sy’n cryfhau’r cysylltiadau rhwng cynlluniau gwella a strategaethau cymunedol hirdymor y cynghorau.
Mae canllawiau statudol Llywodraeth Cymru yn diffinio gwella fel ‘unrhyw beth sy’n gwella safon bywyd cynaladwy pobl a chymunedau lleol’. Er mor eang yw’r diffiniad yma yn ôl pob golwg, mae’r mesur yn cynnwys rhai gofynion mwy penodol. Mae’n gorfodi awdurdodau i bennu ‘amcanion gwella’ sy’n adlewyrchu ac yn gwella cyfraniad y cyngor tuag at gyflawni blaenoriaethau strategol lleol. Yn ogystal, mae’n gorfodi awdurdodau i bennu trefniadau i gyflawni’r amcanion yma a hysbysu’r cyhoedd am eu bwriad ar gyfer y dyfodol a’u cyflawniad mewn gwirionedd.
Mae’r cyngor yn atebol i Swyddfa Archwilio Cymru a chyrff rheoliadol eraill gan eu bod yn asesu cyflawniad y cyngor mewn cysylltiad â’i amcanion a pha mor debygol yw’r cyngor o gydymffurfio â’r mesur.
Rheoleiddio allanol
Mae cynghorau yn rheoleiddio eu gwaith eu hunain drwy eu trefniadau llywodraethu e.e. adroddiadau mewnol, rheoli adnoddau a rheoli cyflawniad. Mae swyddogion penodol yn gyfrifol am rai o’r cyfrifoldebau yma, fel y Swyddog Adran 151 (monitro ariannol), Swyddog Monitro (cydymffurfiad cyfreithiol) a’r Prif Archwilydd Mewnol.
Mae cyrff allanol a benodir gan y Llywodraeth Cymru hefyd yn rheoleiddio cydymffurfiad a chyflawniad cynghorau. Mae Swyddfa Archwilio Cymru yn gyfrifol am asesu prosesau llywodraethu corfforaethol, arolygu gwasanaethau, cynnal astudiaethau gwladol ac yn cynnig gwasanaethau archwilio allanol i gynghorau ochr yn ochr â darparwyr preifat. Mae Arolygiaeth Gofal a Gwasanaethau Cymdeithasol Cymru (AGGCC) (gofal, blynyddoedd cynnar a gwasanaethau cymdeithasol); Estyn (addysg) a’r Arolygiaeth Fudd-daliadau (gwasanaethau budddaliadau) ymhlith y rheoleiddwyr allanol.